Mehmed Džemaludin ef. Čaušević-oštrouman i dalekovidan čovjek
Izvor: Historija islama.
Mehmed Džemaludin Čaušević je rođen u Arapuši kod Bosanske Krupe 28. decembra 1870. godine. Ocu mu bješe ime Ali ef. poznatiji, medu svojim Krajišnicima, kao Alihodža. Otac mu je bio i prvi učitelj. Četiri godine je proveo u Bihaćkoj medresi učeći pred uglednim muderisom i muftijom hadži Mehmed Sabit ef. Ribićem, poznat medu narodom pod imenom “Širazija”.
Odlazi u Carigrad na školovanje
Godine 1887. Džemaludin odlazi u Carigrad na dalje školovanje u kome će ostati sve do 1903. godine do završetka Mektebi hukuka (Pravnog fakulteta). U Carigradu je učio pred najpoznatijim alimima toga vremena, čuvenim u cijeloj turskoj carevini, Salih ef. Tokatlijom, h. Hasan Husni ef. Manastirlijom, h. Halis ef. i Nevšeherlijom. Na sve njih ostavio je izvanredan utisak svojom bistrinom i slobodnoumnošću, te su mu proricali sjajnu budućnost.
U svoju šeher Bosnu, odnosno u Sarajevo, po prvi put se vraća, i to nakon duže vremena, 1902. godine. Tu boravi cijeli ramazan držeći predavanja u Begovoj džamiji. Specifičnim načinom izlaganja i aktuelnošću tema, vrlo brzo se nametnuo tadašnjim Sarajlijama, koji su ga objeručke prihvatili. To vrijeme provedeno u Sarajevu bilo je presudno za njegov konačan povratak u Bosnu, jer je kao oštrouman i dalekovidan čovjek uočio vrlo nezdrave prilike u kojima su živjeli muslimani u našim krajevima, i osjetio se dužnim, da kao pravi sin svoga naroda, vrati se i pomogne.
Po dobijanju idžazeta u Carigradu 1903. godine vraća se u Sarajevo gdje u mjesecu septembru iste godine biva imenovan nastavnikom arapskog jezika na Velikoj sarajevskoj gimnaziji gdje ostaje do 1905. godine. Godine 1905. Džemaludin je postavljen za člana Uleme medžlisa u Sarajevu. To je bio veliki dobitak za ovo visoko vjersko tijelo, koje je do tada samo životarilo, potpuno odvojeno od naroda.
Dolaskom Džemaludina Ulema medžiis ponovo oživljava i pokreće velike inicijative na vjerskom i vjersko-prosvjetnom planu. Posebna pažnja se poklanja reformama programa mekteba i medresa koji su već odavno bili prevaziđeni.
Na mjestu člana Ulema medžlisa Čaušević ostaje pet godina radeći na podizanju njegove uloge i ugleda među muslimanskim svijetom. Za to vrijeme obišao je cijeli teren Bosne i Hercegovine, sve mektebe i medrese, kao i druge vjersko prosvjetne ustanove gdje se na licu mjesta upoznao sa svim nedostacima naše vjerske nastave i uopće vjersko -prosvjetnog života kod nas. Bio je to početak reformatorskog i programskog djelovanja M. Džemaludina Čauševića, kome će ostati dosljedan do kraja života.
Profesor u Sarajevu
U mjesecu februaru 1910. godine M. Džemaludin je postavljen za profesora na Šerijatskoj sudačkoj školi u Sarajevu. Studentima ove škole brzo se nametnuo svojim kvalitetnim predavanjima i načinom prezentiranja islamske misli. Želio je da podigne opšteobrazovni nivo ilmije, tražio je da se puno radi, čita, piše i prevodi i posebno je želio da podigne opšti kulturni nivo svršenika Šerijatske sudačke škole. Imao je običaj da kaže “autoritet, ugled i dostojanstvo niko vam ne može podići niti sačuvati ako vi sami (obraćajući se studentima) ne držite do vašeg ugleda i dostojanstva”.
U julu 1912. godine, na vlastiti zahtjev razriješen je dužnosti profesora na Šerijatskoj sudačkoj školi, a povod za to je bilo postavljanje Osmana Nuri Hadžića za direktora ove škole. Čaušević je smatrao da je to mjesto bilo za nekoga iz ilmije, a ne za laika kakav je bio Osman Nuri Hadžić, sa kojim je Džemaludin privatno bio dobar prijatelj.
Naredne dvije godine Čaušević je bio bez posla, živio je vrlo teško jer je ostao bez ikakvih prihoda, prodavao je stvari i knjige i tako životario, ali se nije odlučio da odseli u Tursku gdje su ga uporno pozivali nudeći mu primamljive položaje.
Kandidat za reisa
Hafiz Sulejman ef. Šarac, je podnio ostavku na položaj reisu-l-uleme 1913. Hodžinska kurija predloži kao kandidata Džemaludina, ali to ne bješe po volji Zemaljskoj vladi, kao i nekim muslimanskim političarima, zato traže da se ovaj izbor poništi. Međutim, Hodžinska kurija, i po drugi put i to jednoglasno, izabra ga kao kandidata za reisu-l-ulemu.
Pod pritiskom javnog mijenja, Zemaljska vlada, konačno prihvati ovaj prijedlog i carskim rješenjem od 27. oktobra 1913. godine Džemaludin Čaušević bijaše imenovan reisu-l-ulemom za Bosnu i Hercegovinu. 26. marta 1914. godine bilo je svečano ustoličenje u Carevoj džamiji u Sarajevu. Mešihat iz Carigrada je dostavio menšuru i veliko odlikovanje od halife “Haremejni muhteremejn” koje se dodjeljivalo samo izuzetnim alimima toga vremena. Sa ovim činom M. Džemaludin Čaušević preuze velike obaveze i teško breme i to u izuzetno složenom vremenu.
Uskoro će planuti Prvi svjetski rat koji će u mnogome poremetiti njegove planove. Trebalo se prvenstveno brinuti za muslimansku sirotinju, žene i djecu, koju svaki rat donosi, a uporedo s tim raditi na polju vjerskog i vjersko-prosvjetnog uzdizanja muslimanskih masa. U svemu tome, iako u teškim ratnim vremenima, Džemaludin Čaušević je imao zapažene rezultate, zahvaljujući prije svega, čvrstoj vjeri u Allaha dž. š. i dosljednosti principima za koje se od samog početka opredijelio. Bio je svjestan svoje uloge pred Bogom dž. š, muslimanima i istorijom, zato je krajnje savjesno i dostojanstveno prilazio svim poslovima.
Nova era u historiji IZ-a
Završetkom rata i formiranjem nove države Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1918. godine nailazi nova era u istoriji Islamske zajednice i muslimana na ovim našim prostorima. M. Džemaludin Čaušević se dostojanstveno i predano borio, bez ikakvih kompromisa za ravnopravnost islama sa drugim vjerama i ravnopravnost i potpuno izjednačen status muslimana na svim poljima sa pripadnicima drugih konfesija. Nije to u tom vremenu bilo jednostavno pogotovu za jednog tako dosljednog i beskompromisnog borca kakav je bio Džemaludin Čaušević.
Česti su njegovi sukobi sa jugoslovenskom vladom i trajna njihova želja da ga pomaknu sa tog položaja. Ako se još uz to doda i njegov sukob i nerazumijevanje sa konzervativnom ulemom i zaostalim muslimanskim svijetom, to su sukobi i nesporazumi koncepcijske prirode, tada se tek može naslutiti kroz kakva iskušenja, sita i rešeta je valjalo proći, a ostati dosljedan zacrtanim programima i udovoljiti toj teškoj i odgovornoj funkciji i to prije svega pred uzvišenim Allahom dž. š, čega je reisu-l-ulema Čaušević bio duboko svjestan u svim tim prilikama i iskušenjima.
U presudnim i teškim časovima reisu-l-ulema Čaušević je uvijek znao istupiti dostojanstveno i hrabro, čvrsto stojeći na braniku interesa svoje Islamske zajednice, svojim dostojanstvenim držanjem i pojavom dizao je na dostojan pijadestal položaj reisu-l-uleme kao vrhovnog poglavara muslimana u našim krajevima. Sa tog visokog položaja nastupao je sa puno takta prema svima, želeći da se poštuju prava njihove vjerske zajednice.
Godine 1929. ministar pravde u kabinetu Pere Živkovića, dr Milan Srškić pokušava da sruši vjersku autonomiju donošenjem novog Ustava Islamske vjerske zajednice, s kojim želi da zavede novi režim i osigura u muslimanskoj vjerskoj samoupravi svoj prestiž političkog vođe u Bosni i Hercegovini. Međutim, nailazi na žestok otpor reisu-l-uleme Čauševića koji je prozreo namjere dr Srškića.
Reisu-l-ulema želi da sačuva autonomiju kao dragocjenu svojinu svih muslimana i da je očisti od političkih i partijskih prznica. Njegov ideal je bio, da se oko vjerske autonomije okupe svi muslimani bez razlike na nacionalnu i političku pripadnost i da tako u depolitiziranoj vjerskoj samoupravi zajednički sarađuju na unapređenju vjersko-kulturnog i ekonomskog života svih muslimana u Jugoslaviji.
Pošto su propali svi pokušaji da se Džemaludin Čaušević složi sa nacrtom Zakona o Islamskoj vjerskoj zajednici, Zakon je sankcionisan i bez njegove privole. Dr Srškić se nadao da će slomiti otpor Čauševića njegovim imenovanjem za reisu-l-ulemu Kraljevine Jugoslavije, međutim on odgovara na to sa tri zahtjeva u kojima traži odlazak u penziju. Dosljedan sebi i svom pozivu on svojevoljno odlazi sa položaja reisu-l-uleme, spreman da ide u penziju. U maju mjesecu 1930. godine penzionisan je M. Džemaludin Čaušević.
Ostatak života proveo je u radu, iako često bolešljiv, radeći sa Muhamedom Pandžom na prevodu Kur´ana. Za svijet je ostao i dalje reisu-l-ulema, cijenjen i rado viđen na svakom mjestu. Njegov ugled i autoritet sa ovim činom ostavke je još više porastao, pa i među onima koji ga nisu uvijek shvatali i simpatisali. Svoju plemenitu dušu ispustio je i na ahiret preselio u Državnoj bolnici u Sarajevu 28. marta 1938. godine.
Bila je to nezapamćena dženaza, tom velikom alimu i borcu, kršnom Krajišniku i odvažnom reisu-l-ulemi M. Džemaludinu Čauševiću. Dženazu mu je klanjao hafiz Esad ef. Sabrihafizović, imam i hatib Begove džamije, a pokopan je u haremu Begove džamije na desnoj strani od minareta, između mezara Mehmed-bega Mutevelića i Mustaj-bega Fadilpašića. (mojinfo.ba)
Mehmed Džemaludin ef. Čaušević-oštrouman i dalekovidan čovjek Mehmed Džemaludin ef. Čaušević-oštrouman i dalekovidan čovjek Mehmed Džemaludin ef. Čaušević-oštrouman i dalekovidan čovjek
